در بسياري از رفتارهاي روان‌نژند، دستان نامرئي و قدرتمندي در پس پرده ذهن در كارند كه رفتار را به‌گونه‌اي اجتناب‌ناپذير زير اجبار خود مي ‌كشانند. شكافندگي و درمان اين نيروهاي مرموز با بكارگيري مداخلات هشياري‌مدار و ديالكتيك ميسر نيست و در اين هنگام است كه شناخت دچار حيرت گرديده و مركب را به عنصر تحليل مي‌سپارد. زوج‌درماني تحليلي به كاوش در تجارب، باورهاي استوار و دفاع‌هاي ناهشيار همسران در تقابل با يكديگر مي‌پردازد و سلف را از همجوشي با خصايص مراقبان اوليه رها مي‌كند.